YURDAGÜL SAYIBAŞ/FİLİSTİN EDEBİYATI

FİLİSTİN EDEBİYATI

Filistin edebiyatı olarak karşımıza çıkan öykü, roman ve şiirler, uzun yıllar boyunca işgalin ve sürgünün etkisinde ezilen bir halkın dünyaya haykırışıdır. Bu edebiyat, aynı zamanda gerek Filistin’in içinde gerekse başka ülkelerde sürgünde sesini duyuran bir direniş edebiyatıdır. Çünkü yok edilmeye, dünya yüzünden silinmeye çalışılan bir halkın varoluş çığlıklarını duyarız bu eserlerde. İsrail’in Filistin topraklarına yerleşmesinden sonra, 1948 yılında başlayan ve günümüzde bir soykırım olarak devam eden saldırıların yarattığı acıyla yoğrulmuş bir halkın varlığının kanıtıdır bu. Birçok sanatçı eserlerinde işgalin yarattığı yıkımı, yaşanan acıyı dile getirirken ölümle dirim arasında kalan bu halkın sesi olmayı başarmıştır. Oysa dış dünya zaman zaman bu edebiyatın sesini de kısmaya çalışmış, yok hükmünde görmüştür. Ama bütün bunlara rağmen Arap edebiyatının içinde güçlü bir Filistin edebiyatının da yer aldığını görmekteyiz. Ünlü Filistinli şair Mourid Barghouti (8 Temmuz 1944 – 14 Şubat 2021) bir şiirinde her insanın doğal bir şekilde ölme hakkının olduğunu dile getirirken halkının kurşunlar ve bombalar altında acı içinde ölümünün ne demek olduğunu anlatmaktadır.

Ölümün iyisini dileyecek kadar ölümle iç içe yaşayan bir halkın edebiyatı da elbette bu acıları dile getirecektir. Sanatçıların hemen hepsi Filistin’in kurtuluşu için savaşan devrimcilerdir. Aynı zamanda birçoğunun sürgünde geçirdikleri hayatlarının odak noktası vatan özlemidir. Ve özlenen vatan ne yazık ki işgal altındadır. Gerek romanda gerekse şiir ve öyküde dile getirilen bu işgalin yarattığı acılardır. Kendi vatanında özgür bir şekilde yaşayamayan halkın çığlıklarıdır tüm eserler.

Filistin romanı, 20. Yüzyıl başlarından itibaren, Filistin halkının yaşadığı siyasi ve sosyal değişimleri dile getirmiştir. 1948 Nekbe’si (Büyük Felaket) sonrası roman türü, Filistinlilerin kimliklerini, direnişlerini ve vatan hasretini anlatmak için önemli bir araç haline gelmiştir.

İlk dönem romanlarında, toplumsal ve siyasi konulara odaklanılırken, 1967’deki ‘Altı Gün Savaşı’ndan sonra direniş edebiyatı adında yeni bir akım ortaya çıkmıştır. Bu akımla yazılan eserlerde Filistinlilerin yaşadığı sürgün, mülteci kamplarındaki zorlu yaşam ve özgürlük mücadelesi gibi konular derinlemesine ele alınmıştır. Bu temaların yanı sıra bireysel kimlik arayışları, modernleşme, kültürel çatışmalar ve toplumsal cinsiyet rolleri gibi konuları da işlemişlerdir. Bu gelişim süreci, romanın sadece bir edebi tür değil, aynı zamanda Filistin halkının kolektif hafızasını ve bilincini koruyan bir belge haline gelmiştir.

Filistin romanının gelişimine damga vuran ve dünya çapında tanınan birçok yazar vardır. Bunlardan bazıları şunlardır:

Gassan Kanafani: Filistin edebiyatının önemli isimlerinden biridir. Eserlerinde kimlik bunalımı, sürgün yaşamı ve devrimci ruhu yansıtır. Güneşteki Adamlar (Metis Yayınları) Filistin’de Düğün dünyaca bilinen eserleridir. Eserlerinde trajik bir ton hakimdir ve Filistinlilerin içinde bulundukları çaresizliği anlatır.

İbrahim Nasrallah: Eserlerinde Filistin tarihini ve toplumunu çok yönlü bir biçimde ele alır. Filistin Komedisi serisinde hem mizahı hem de trajediyi bir arada kullanarak Filistinlilerin direnişini anlatmıştır. Barmeo Bahçeleri adlı eserinde Filistinlilerin günlük hayatını ve duygusal dünyasını yansıtır.

Sahhar Halife: Filistin kadınlarının yaşadığı zorlukları ve toplumsal cinsiyet rollerini cesurca ele alan bir yazardır. Eserlerinde genellikle toplumun geleneksel yapısı, değişim ve arayış sorgulanır. Yabancı, Sabır Kapısı gibi eserleriyle Filistin edebiyatında kadın bakışının güçlenmesini sağlamıştır.

Adania Shibli: Filistin halkının yaşadığı büyük acıyı dile getiren Küçük Bir Ayrıntı adlı romanın yazarıdır. Bu romanın ilk bölümü İsrail askerlerinin zulmünü gözler önüne sererken ikinci bölümde de aynı zulmün sivil halkın üzerine nasıl uygulandığını göstermektedir.

Romanda olduğu gibi öyküde de yazarlar Filistin’in sesini tüm dünyaya duyurmayı amaçlamışlardır. Direniş, sürgün ve kimlik mücadelesi öykülerin temel meseleleridir. Yok olmakla karşı karşıya kalan bir halkın varlığını ortaya koyma çabasıdır öyküler. Belli başlı öykü yazarlarını şöyle sıralayabiliriz.

Mahmud Şukayr: Özellikle Filistinli kadınların hikâyelerini anlatması ile dikkat çekmiştir. Uluslararası üne kavuşmuş bir yazardır. Filistin’in toplumsal sorunlarını ve insan ilişkilerini derinlemesine incelemiştir. Roman, çocuk ve gençlik edebiyatı ve tiyatro eserleri de yazmıştır. Eserleri birçok dile çevrilmiş, çeşitli ödüller almıştır.

Rıfat el-Arir: Gazeteci olan el-Arir 2014 yılında Gazze Writes Back (Gazze Cevap Yazıyor) Bu eser 2008-2009’da gerçekleşen ve 1400’den fazla Gazzelinin öldürüldüğü Dökme Kurşun operasyonunu çocuk yaşında yaşamış genç yazarların öykülerinden oluşuyor.

Filistin edebiyatının önde gelen şairlerine baktığımız zaman şiirlerinde; direnişin, kimlik arayışının ve sürgün acısının güçlü bir dille ifade bulduğunu görmekteyiz. Çoğu sürgünde geçen hayatları boyunca sözcükleriyle Filistin’in özgürlüğü için savaşmışlardır.

Filistin şiiri, sadece Filistinlilerin değil, tüm dünyanın vicdanı olmuş bir edebiyat türüdür. Bu şiirler, yerlerinden edilmiş, hakları ellerinden alınmış bir halkın acılarını ve umutlarını evrensel bir dille anlatır. Bu nedenle Filistin şiiri dünya şiirinde önemli bir yer edinmiştir. Ezilen halkların sesi olarak bir direniş şiiridir. Vietnam’dan Güney Afrika’ya birçok direniş hareketine ilham vermiştir. Sürgün, kimlik arayışı, adalet ve umut gibi temalar zaman içinde insanlığın ortak değerleri haline gelmiştir. Filistin şairleri bireysel acıları ve duygusal deneyimleri geniş siyasi ve sosyal meselelerle ustalıkla birleştirmiştir. Bu durum şiirlere duygusallığın yanında siyasi bir altyapı katmıştır. Modern Arap şiirinin oluşumunda büyük etkisi olduğunu görmekteyiz.

Filistinli şairler, kelimeleri birer silah olarak kullanarak, haksızlığa karşı durmuş ve halklarının hikayesini dünyaya duyurmuştur. Onların eserleri, sadece şiirsel bir güzellik taşımakla kalmayıp, aynı zamanda tarihin ve insanlık onurunun birer belgesi niteliğindedir.

Mahmud Derviş (Mahmoud Darwish): Filistin edebiyatının ve modern Arap şiirinin en büyük ismidir. Şiirlerinde aşk, kayıp ve umut gibi evrensel temaları Filistin meselesiyle iç içe geçirir. Derviş, şiirleriyle sadece Filistin’in sesi olarak kalmamış, dünya genelinde direnişin ve özgürlüğün sembolü haline gelmiştir. Şiirleri birçok dile çevrilmiş, geniş bir okuyucu kitlesine ulaşmıştır.

Semih El-Kasım (Samih al-Qasim): Derviş ve Kanafani ile birlikte “Direnişin Şairleri” olarak tanınan üç büyük şairden biridir. Şiirleri isyanı, devrimi ve Filistinlilerin İsrail işgali altındaki kimlik mücadelesini konu alır. Direnişin ve hayatta kalmanın sesidir.

Fadva Tuqan (Fadwa Touqan): Filistin’in önemli kadın şairlerinden biridir. Şiirlerinde vatanına olan sevgisi, kadın hakları ve işgalin getirdiği acıları işler.

Mourid Barghouti: Filistin ve modern Arap edebiyatının önemli şairlerinden biridir. Uzun yıllar boyunca sürgünde yaşamıştır. Yurt sevgisi, sürgün, kimlik arayışı gibi konuları gerek şiirlerinde gerekse diğer eserlerinde güçlü bir biçimde işlemiştir. O, sürgünün acısını kelimelere döken, aynı zamanda bu acının içinde umut ve direniş arayan bir şairdir.

Edebiyat sesini dünyaya duyurmanın en önemli ve kalıcı yollarından biridir. Ve elbette edebi eser yeşerdiği toplumun bir aynasıdır. Bu aynadan yansıyanlar o toplumun gerçekliğinin önemli bir bölümünü oluşturur. Filistin edebiyatı da yaşanan büyük acıyı dile getirmeye çalışmış ve kurtuluşun yolunu aramıştır. Bir gün savaşın, işgalin olmadığı bir Filistin’in barışı anlatan eserlerini okumak dileğiyle…