HİDAYET KARAKUŞ İLE SÖYLEŞİ

ORHAN AYTUĞ TOLU, HİDAYET KARAKUŞ İLE ŞİİRLERİ ÜZERİNE SÖYLEŞTİ

Orhan Aytuğ Tolu:

Şairler doğayla iç içe insanlar olarak şiirlerinde doğadan beslenen kavramlara yer verirler. İnsan-doğa ayrışması günümüz toplumlarında huzursuzluğa yol açmıştır. Şairler, bu sorunu dizeleriyle aşmaya çalışıyorlar. Bu bağlamda ‘Hangi Leylasın Sen’ kitabınızın yayımlanması 12 Eylül dönemine denk düşüyor. Kişileştirme (teşhis) sanatına çok sık başvuruyorsunuz, doğadan kavramlara yer veriyorsunuz. Politik hegemonyanın değişiminde olumsuz ve geri bir eşik sayılan darbe döneminde doğadan beslenmeniz ve bir bütün olarak insan dışı varlıkları kişileştirmenizin -hatta yer yer konuşturmanızın- nedeni doğaya sığınmanız mı yoksa suskunlaşan toplumsal düzende doğa ve çevreyle söyleşmek “zorunda” bırakılmanızdan mı kaynaklanıyor?

Hidayet Karakuş:

Sevgili Aytuğ Bey, şiirin, romanın, öykünün, sanatın kaynağında insan kadar belki ondan da önce doğa var. Çocukluğum köyde geçti. Okuduğum okul Isparta Gönen İlköğretmen Okulu, öncesinde Köy Enstitüsü’ydü; doğanın kucağındaydı. Otun, böceğin, kırın, ağacın, kuşun kokusunu bilirim. Bu birikim şiirlerimde de romanlarımda da çocuk öykülerimde de ortaya çıkar.  Doğadaki her varlığı yaşamın bir parçası olarak gördüğümden olsa gerek söylemek istediğimi bu varlıkların imgesiyle anlatmak bana kolay geliyor. Onları kişileştirmem insan kadar değerli varlıklar olduğunu bilmemden gelir. Kimi zaman ağaçlara sarılmak, onları okşamak gelir içimden. Bu iki canlının birbirine sarılmasıdır bence. O konuşmazsa kim konuşur?

Hidayet Karakuş:

Şiir; toplumsal, bireysel, tarihsel gerçeklikle ilgili duyumsananları dile getirmek ister. Sanat da genelde böyle değil midir? Yaşamın özü devinimdir. Sürekli devinen canlılar dünyasında en karanlık varlık da en aydınlık varlık da insan olarak çıkıyor karşımıza. Bu insan ki çağlar boyunca hem iyiliği, güzelliği aramış, yaratmış; hem bunları kendi çıkarına kullanamadığında yok etmenin, insanlığa acı vermenin yolunu tutmuş. Bütün yönetim biçimleri insanı mutlu etmek, iyi yönetmek için kurulurlar ama çıkarları toplumun iyiliğine, güzelliğine ters düşenler egemenliklerini güçle pekiştirir, yönetimi ele geçirirler. Burada sınıfsal bir egemenlik çıkar ortaya. Bu güç, mutluluk getiren bir güç değil acı veren, insanı sömüren bir güçtür. O nedenle insanlık için çalışanlarla, çıkarları için çalışanlar sürekli savaşım içindedirler. Tarihsel süreçler bu güçlerin çekişmeleriyle ilerler. Kimi aydınlık için bilimi, sanatı, gerçeği kullanır, kimi inançları, dogmaları insanlığa bela eder.  O nedenle hem tarihsel hem güncel olarak kalmak, gitmek, gelmek, yürümek, ayağa kalkmak… insanın sürekli yaşadığı eylemlerdir. Şiirler de bu eylemlerle yürür, gelişir, var olur.  Bu savaşım içinde ezilenler, acı çekenler dünyanın neresinde olursa olsun şiirin, sanatın konusudur. Onlar da direnir, boyun eğer, çile çeker, ağlar, güler, geleceği tasarlamak için çalışır. Mutluluğun şiiri yazılmış mıdır? Sanmıyorum. Hem niye yazılsın? Çelişkilerin, acıların, hüzünlerin, ayrılıkların, ihanetlerin şiiri yazılır, sanatı yapılır.

Gerçekte Hangi Leylasın’daki şiirlerde 12 Eylül’lü birlikte evlerinden, yuvalarından, işlerinden alınıp götürülenlerin hüznü vardır. Acıları, ayrılıklarından doğan korkuları, endişeleri vardır. O nedenle şiirlerin bir bölümü ’Gittiler’ izleğiyle yazılmıştır. Gidenler beklenir. Gelenler özlemle karşılanır. Gelemeyenlerin acısı derinleşir.

Hidayet Karakuş:

Keşke Karşıyakalı Palmiye tek olarak kalsaydı. Bugün yurdumuzun bütün dağları, ormanları, ağaçları, canlıları bir saldırı altındadır. Madencilerin, yerli yabancı şirketlerin, bu yurdu sevmeyenlerin saldırısı altındadır. Karşıyakalı Palmiye şiirinin eskidiğini düşünürdüm ama son yıllarda ormanlarımıza, dağlarımıza, sularımıza yapılan saldırıları gördükçe içim acıyor, isyanım çoğalıyor. Karşıyakalı Palmiye şiiri, İzmir Belediye Başkanı Yüksel Çakmur’un deniz kıyısındaki palmiyeleri yol yapmak için sökmeye kalkmasına bir tepki olarak yazılmıştı. O palmiyeler için Karşıyaka’da yalı boyunca sevgi zinciri oluşturuldu binlerce kişiyle. Yazık ki palmiyeleri kurtaramadık. Yolu genişletmek için söküldü palmiyeler. Yüreğimiz aktı onların yıkılan gövdelerinin ardından. O günlerin şiiridir Karşıyakalı Palmiye ama bugüne de sesleniyor hâlâ. Keşke geçmişte kalsaydı.

Hidayet Karakuş:

Bellek derin bir kuyudur. Ben yaşarken hiç not almam bilir misiniz? Hep aklıma yazarım en acı, en çarpıcı, en heyecan verici olayları. Unutursam bilirim ki çok da önemli değilmiş derim, Bu benim kişisel yöntemim. Ateş Mektupları’ndaki şiirleri yazarken de yüreğimdeki acıyla, belleğimdeki görüntülerle yazdım. Bellek gerçeği taşıyorsa kalıcı olur diye düşünürüm.

Madımak Katliamı, Cumhuriyet’e kalkışmanın, şeriat için cihada kalkışmanın denemesidir. “Cumhuriyet burada kuruldu, burada yıkılacak”,“Şeriat gelecek laiklik bitecek” “Muhammed’in ordusu laiklerin korkusu” gibi savsözler tarihteki dinci katliamlara ulanan bir yangının başlangıcını oluşturur. Bunlar unutulabilir mi?

Hidayet Karakuş:

Anne, kucaklamanın, yaratmanın, büyütmenin, sarmanın, iyiliğin simgesidir her zaman. Bağışlayıcı, sevecen bir imge. Hem kendi dönemini hem çocuklarının dönemini taşıyor yüreğinde. Cumartesi Anneleri’nin özelliği bütün annelerin özelliğidir. Çocuğunu beklemenin, aramanın, onun ardını bırakmamanın simgesidir hepsi.

Çağımızın bütün olayları duyarlı insanı durmadan kuşatıyor. Kuşatılan insanın acısı, açmazı da gün geçtikçe büyüyor. Bundan kırk yıl kadar önce “İnsan insandan uzaklaşıyor” demiştim. Bu bir yalnızlaşmanın, kendine, çevresine yabancılaşmanın başlangıcıydı. Toplumdaki dayanışmanın bittiği zamanı anlatıyordu bana. Şiirlerdeki bu söylem masallarımızın içe işleyen, bilincimize kazınan gerçeğinden gelir.  Annenin zamanıyla çocuklarının zamanı aynı da olsa yaşananların insan içine attığı acının, değişimin tohumları başka topraklarda, başka duygularda çimleniyor. Bu çimlenme kuşatılmışlığın etkisiyle ortaya çıkıyor doğal olarak.

Hidayet Karakuş:

‘Konuş Benimle’deki şiirlerin altında tarih olmayışı yalnız o günlere ilişkin değil, geniş zamanlara seslenen şiirler olduğunu düşündüğümdendir. Şimdi düşünüyorum da bu gerçeği sezgiyle kavradığım için tarih atmadığımı anımsıyorum. Gerçekte hangi iyi şiir bütün zamanlara seslenmez ki! Demek o zamanki ben, böyle farklı bir düşünceye kapılmışım.

Hidayet Karakuş:

Şiir yazdığınız için mutlu olabilirsiniz ama şiirde söyledikleriniz her zaman yüreğinizi kanatacaktır. Yalnız şiirin değil bütün sanatların varlık nedeni bence toplumsal, insani bunalımlardır. Yukarıda bir ölçüde bu sorunun yanıtını verdim ama sanatçının işi insanın sorunlarına, acılarına kulak vermektir. O nedenle mutluluğun şiirini yazmadım, yazamadım. Sanırım aynı nedenle Nazım da “mutluluğun resmini yapabilir misin Abidin” diye soruyor. Burada Nazım, mutlu olduğu için mi Abidin’den bunu istiyor? Saçları Saman Sarısı’nın kendine verdiği mutluluğu da derinden yaşıyor ama ayrılık kuşkusu da yatıyor şiirinde. Bütün insanlığın ayrılık acısıdır o. Küba Devrimi’nin coşkusunu yaşarken aklı dünyanın başka yerlerindeki savaşlarda, acılardadır. Şiirciler başka türlü düşünemez.  Açlık grevleri de, baskınlarda can verenlerin acıları da, akşamları kuru ekmeğini suya bandırıp yiyenlerin yoksunlukları da şiircilerin yüreğinde yer eder.  

Hidayet Karakuş:

Gerçeği söylemek gerekirse günümüzde çoğu şiirci savaş gerçeğinin kıyısından bile geçmiyor. Tüm şiircileri izleme olanağım yok ama seçici kurullarda elime gelen dosyalardaki şiirlerden biliyorum ne ülke gerçeği giriyor şiirlere ne dünyadaki savaşların yarattığı yıkımlar ne çocuklar ne kadınlar… Gazzelilerin soykırımı nedeniyle birkaç şiire rastladım. Onlar da sert bir biçem yerine şiirin yumuşak söylemiyle duygularını söylüyor. 

Ben ulusal Kurtuluş Savaşı’yla kurulmuş bir Cumhuriyet’in çocuğuyum. Elbette antiemperyalist bir dünya görüşüm olacak. Elbette yurdumun ağacına, taşına, toprağına saldıran sömürgenlere sert bir biçemle karşı çıkacağım. Elbette çocukları savunacağım, Kadınlarımızı, üreten, var eden insanımızı, emekçileri savunacağım. Yeni Dünya Düzeni dediğimiz “Tek dişi kalmış canavar’dan öte bir güç olarak saldırıyor ülkelere. Şiirciler bunu görmeliler; görmek zorundalar.

Hidayet Karakuş:

Ben kendi şiirimi oluştururken bilinçli bir arayışla halk şiirinden, divan şiirine, Cumhuriyet şiirinden dünya şiirine geniş bir coğrafyada gezindim.  O nedenle geleneksel kimi biçimleri zaman zaman denemek isterim. Anka Gazeli de o denemelerden biriydi.

Hidayet Karakuş:

Şiirin sorunları çözdüğü görülmedi. Böyle bir savı da yok. Yalnız sanat, etki gücüyle insanı, toplumu devindirebilir. Toplumu, ortak bir erekte coşkuyla buluşturabilir. Toplumcu gerçekçi şiir de, genelde toplumcu gerçekçi sanat da yarattığı etkiyle barış için, aydınlık bir dünya için zorunlu bir anlayıştır bence.

Hidayet Karakuş:

Çok haklısınız. Şiirciler de -bu söz Nazım’ındır bilirsiniz- zaman zaman umutsuzluğa düşebilirler. İnandığınız kaleler düşebilir; düş kırıklığı yaratabilir. Masallara inandığınız gibi inandığınız düşünce dizgeleri tarihin akışı içinde yenilebilir. Bu düş kırıklığı geçici olmalıdır. Tarihin o büyük akışı sömürgenler, ülkeleri savaşla ele geçireceğini sananlar yenilecektir. Fethi Naci’nin İnsan Tükenmez kitabı 1956’da çıkmıştı. Bu kitabın özü sürekli değişen dünya içinde insanın emeğiyle, yaratıcılığıyla hep kendini aşarak, savaşları barışa çevirerek insanca bir yaşam kuracağını imler. Geçmiş zaman öğütleri, söylevleri çok çabuk eskiyecek, insanımıza bir şey kazandırmayacak; sanatın, bilimin ışığında insanlık kendi yolunu yeniden yeniden bulacaktır.

Hidayet Karakuş:

Şiirin sınırları sonsuzdur. İnsanın sınırları da… Sanatçı, hem toplumsal olarak hem şiir bağlamında özgün olmak için türlü yollar dener. Resmi şiir gibi, şiiri resim gibi, oyunu şiir gibi… yapabilir. Önemli olan dünyayı yaşanır kılan güçlere, güzelliklere katkıda bulunmasıdır. Elbette ideolojik kimliğinden soyunup şiircilik yapanlar da vardır, olacaktır ama gerçeğin sesini hiç yitirmeden yazanlar geleceğe seslenmeyi sürdürecek, geleceğe kalacaktır.

Hidayet Karakuş:

En anlamsız bir şiirin bile bir anlamı vardır bence. Ahmet Haşim’in şiir anlayışını çok değişik biçimlerde günümüz şiircilerinde de bulabiliriz. Ne ki o dönemin anlayışı içinde yazılan, bugüne kalan bir Merdiven şiirini, bir Tahattür’ü, O Belde’yi kimse yazamaz. Yazarsa tavşanın suyunun suyu olur. Simgeciliğin ortaya koyduğu şiirlere her okur kendi anlayışını, kendi anlamını yüklemedi mi? Kaldı ki o dönemin dili çok aşıldı. Kimse artık Ahmet Haşim’in dilini kullanmıyor.

İkinci Yeni’nin de günümüz şiircilerince yeterince anlaşıldığını düşünmüyorum. Türk şiirine geniş bir soluk aldıran İkinci Yeni, ideolojik yönden eleştirilse de o akımın şiircileri toplumcuydular. Dilleri de günümüzün diliydi. Uçlarda şiir yazdığını gördüklerimizin kendileri de şiirlerini anlamakta zorlanıyorlar. Dahası imge için şiir yazdıklarını da anlamıyorlar. Şiirin söylemek istediğini ortaya koyamıyorlar. Bu elbette hele edebiyat eğitimini yeterince alamamış, yazıdan uzak yaşayan sözel bir toplumdan kopmalarına neden oluyor.

Hidayet Karakuş:

Doğrusunu isterseniz hiçbir şiircimiz Türk şiirine “Ben şunları getirdim, şiirde ben şu yenilikleri yaptım” demez, diyemez. Bunu ancak o şiircinin bütün şiirlerini inceleyenler görebilir, söyleyebilir. Ben söyleyemem. Ayrıca ne getirdiğimi de bilmiyorum. Kitaplarım ortada. Merak eden inceleyip söylerse sevinirim.

Hidayet Karakuş:

Nicedir böyle bir söyleşi yapmamıştım. Orhan Aytuğ Tolu hem şiirlerime kafa yorup değerli sorular sorduğun, hem bu fırsatı verdiğin için sana ben teşekkür ederim.